Kom terug naar het nu

De Vierde Weg en Gurdjieffs stop-oefening

Hieruit is deze app ontstaan. Het oorspronkelijke idee was om de stop-oefening alleen te kunnen doen. In het werk van Gurdjieff riep iemand op een willekeurig moment «stop!» en bleef iedereen onbeweeglijk staan precies zoals hij was, en vanuit die houding observeerden ze zichzelf. Het ging niet om de stilstand, maar erom dat het bevel van buiten kwam en niet te voorzien was: het trof je precies zoals je een seconde eerder was.

Zonder groep is er niemand die roept. Een geluid uit een telefoon is niet hetzelfde, maar het behoudt het wezenlijke: het komt wanneer je het niet verwacht en laat geen tijd om je voor te bereiden.

Eenmaal gebouwd zou het zonde zijn geweest om het daartoe te beperken. Een signaal dat onderbreekt, dat je niet kunt voorzien en dat niets vraagt, werkt net zo goed in elke praktijk die met aanwezigheid werkt. Vandaar de rest van deze pagina.

Gurdjieff vertrok van een diagnose: de mens leeft slapend. Hij denkt dat hij beslist en handelt, en in werkelijkheid overkomt hem alles. In Op zoek naar het wonderbaarlijke vertelt Ouspensky hoe hij probeerde zichzelf te herinneren terwijl hij door Sint-Petersburg liep, en vaststelde dat hij uren, en hele dagen, kon doorbrengen zonder één moment van zelfherinnering. Niet dat hij het niet probeerde: hij vergat dat hij het probeerde.

Daar komt het beeld van de wekker vandaan. Gurdjieff zei dat je een slapend mens met een wekker kunt wekken, maar dat hij er veel te snel aan went en hem niet meer hoort: er zijn er meerdere nodig, en ze mogen niet altijd hetzelfde klinken. Daarom biedt Revenir een willekeurig interval: een signaal elk half uur op het hele uur wordt binnen een paar dagen voorspelbaar, en een dat op elk moment tussen twintig minuten en een uur kan komen, niet.

Het is goed om te zeggen wat de bel niet doet. Zelfherinnering is niet aan jezelf denken of de inventaris opmaken van wat je voelt: het is die gedeelde aandacht die Gurdjieff beschreef als een pijl met twee punten, een naar wat je doet en een naar degene die het doet, tegelijk. Geen enkel geluid brengt dat teweeg. De bel markeert alleen het moment; wat daarna komt, hangt van jou af.

Er is een tweede gebruik, eenvoudiger en in het begin waarschijnlijk nuttiger: zelfobservatie. Als hij klinkt, merk dan — voordat je iets corrigeert — waar je was, welke houding je had en waar je over zat te piekeren. Zonder het te beoordelen. Het grootste deel van het werk begint daar.

Onze oneindige dank aan de Gurdjieff-groepen die de leer van de Meester vandaag levend houden.

Mindfulness en vipassana: de bel van de aandacht

De bel van de aandacht is precies dit. In Plum Village, de gemeenschap die Thich Nhat Hanh stichtte, klonk hij meerdere keren per dag: wie hem hoorde, stopte met wat hij aan het doen was, ademde drie keer en ging verder. Mettertijd behandelden ze ook de telefoon zo: niemand nam op voor de derde keer overgaan, en die twee keren waren om te ademen.

Het woord zegt het: sati, de Pali-term die we vertalen met «mindfulness», komt van een stam die geheugen betekent en zou beter vertaald zijn met zich herinneren. Het gaat niet om je harder concentreren, maar om — na twintig minuten automatische piloot — te merken dat je hier bent en dat dit nu gebeurt.

Op een vipassana-retraite wordt de hele dag gedragen door bellen, die het zitten, de maaltijd, de wandeling en de stilte markeren. Dat is een van de redenen waarom het daar makkelijker is. Thuis verdwijnt die structuur en heeft de praktijk niets meer om op te leunen. Precies dat gat vult Revenir: hij vervangt het zitten in de ochtend niet, hij vergezelt het de andere drieëntwintig uur.

Zen en de bel van de zendo

Een zendo draait op geluid, niet op de klok. De han, de houten plank, wordt voor zazen geslagen; een bel opent en sluit het zitten, en een andere markeert de kinhin, de loopmeditatie. Daar kijkt niemand op de tijd: men luistert ernaar.

Buiten de zendo is daar niets van. Dogen wijdde een hele tekst aan de aanwijzingen voor de kok van het klooster, de tenzo, omdat hij erop stond dat de praktijk niet gescheiden is van het wassen van de rijst of het schrobben van een kom: het zitten en het gewone leven zijn dezelfde plek. Dat volhouden op een dag van werk en schermen kost meer dan veertig minuten zitten.

Een over de dag verspreide herinnering is daarvoor een bescheiden steun, en hij past bij het wantrouwen van zen tegenover alles wat routine wordt: de bel beloont niet, feliciteert niet en houdt je dagen op rij niet bij. Hij klinkt en zwijgt.

Soefi-dhikr en de klokken van de kloosters

In het soefisme betekent dhikr herinnering of vermelding: de praktijk van niet vergeten, gedragen door herhaling tot ze blijft terwijl je loopt, eet of werkt. Het woord blijkt weer hetzelfde als in het boeddhisme en in de Vierde Weg, en dat is geen toeval: wat verloren gaat is niet de informatie, het is de aanwezigheid.

In christelijke kloosters was de dag eeuwenlang met klokslagen opgedeeld — metten, lauden, vespers, completen — om een bijna identieke reden: voorkomen dat hele uren voorbijgingen zonder dat iemand het hoofd ophief. De Angelus luidde op het middaguur zodat wie op het veld was even stilstond, en broeder Laurentius van de Verrijzenis schreef een kort boek over het oefenen van de tegenwoordigheid van God terwijl hij de potten van de kloosterkeuken schrobde.

De theologieën kunnen niet verschillender zijn en het mechanisme is hetzelfde: een geluid van buiten zodat het innerlijke niet verloren gaat. Kom je uit een van deze tradities, dan zal het je vertrouwd voorkomen; kom je uit geen enkele, dan werkt het net zo.

Zelfonderzoek: de vraag van Ramana Maharshi

Ramana Maharshi bracht de hele praktijk terug tot één volgehouden vraag: wie ben ik? Het is geen vraag om te beantwoorden — haar met een naam of een beroep beantwoorden is de manier om haar te ontwijken —, maar om vast te houden: de aandacht draaien naar degene die aandacht geeft, en daar blijven.

De praktische moeilijkheid is dat de vraag binnen minuten oplost: je neemt je bij het opstaan voor haar vast te houden en halverwege de ochtend zijn er uren voorbij zonder dat je eraan dacht. Een signaal op een onvoorspelbaar moment brengt haar terug zonder dat je agenda bepaalt wanneer, en dat telt: als ze altijd om elf uur precies kwam, zou je om elf uur precies klaarstaan.

Yoga en het gewone leven

Wat op de mat standhoudt, valt meestal om zodra de telefoon gaat. Het zichtbare deel van yoga — de asana’s — is het makkelijkst in een rooster te zetten; wat kost, is de rest: pratyahara, de zintuigen terugtrekken uit het lawaai, of svadhyaya, de studie van jezelf, die geen vast uur hebben omdat hun plek de hele dag is.

En dan is er wie geen enkele traditie volgt: wie het piekeren wil afkappen voordat het angst wordt, wie acht uur achter een laptop zit en blij is als iets eraan herinnert de schouders te laten zakken en te ademen, of wie om zeven uur ’s avonds niet weet waar de dag is gebleven. Dat gebruik telt net zo goed. Je hoeft nergens bij te horen om aanwezig te willen zijn in je eigen leven.